dogabotanik

Tarih öncesi dönemde Anadolu insanı Yontmataş çağı (yaklaşık M.Ö.50.000 yılları)’ndan beri bitkileri tedavi amaçlı kullanmaktadır. İslam dünyasında Dineveri, Ebu Reyhan Biruni, İbn-i Sina gibi birçok İslam bilgini bitkilerin tıbbi yönleri ile ilgilenerek bu konuda kalıcı eserler bırakmışlardır. Ayrıca, Roma ve Bizans döneminde de tıbbi bitkilerle ilgili çok sayıda çalışmalar ve yayınlar bulunmaktadır.

Dünyada 500 bin’i tanımlanmış olup, 750 bin ila 1 milyon arasında bitki taksonunun bulunduğu bilim adamlarınca ileri sürülmektedir. Bunlardan doğada yetişen ve doğrudan doğruya gıda ya da tıbbi alanda kullanılan doğal bitkilerin sayısı 20 bin, gıda olarak yetiştirilen kültür bitkileri sayısı ise 3 bin civarındadır. Doğal kaynaklar bakımından önemli bir konumda bulunan ülkemiz bitkisel tür çeşitliliği bakımından oldukça zengin olup, bugün Türkiye’nin doğal flora sayısı 11 bin’e ulaşmıştır. Bunlardan ancak 500’ü tedavi amaçlı kullanılmakta olup, çoğu kez ihmal edilip yararlanmadığımız çok sayıda şifalı bitki taksonu da bulunmaktadır.

Türkiye’de orman, çayır ve meralarda doğal olarak yetişen, park ve bahçelerde egzotik olarak bulunan birçok ağaç, çalı ve otsu bitkilerin kabuk, yaprak, çiçek, meyve, tohum ve kökleri, değişik endüstriyel alanlarda ve gıda sektöründe değerlendirilmektedir.

Öte yandan, yeşil bitkiler ekosistemin temeli olup, canlılığın kaynağını oluştururlar. Bu bağlamda, yaşamın sürdürülebilirliği; bitki örtüsünün sürekliliğine, arttırılmasına, insanoğlunun bitkileri yakından tanıyarak önemini kavraması ve çoğaltılması yönündeki çabaları ile doğru orantılıdır. Bu aşamada, doğal bitki materyali kaynakları olan ormanlar başta olmak üzere savan, maki, step, çöl, tundra ve alpin çayırlar ile bataklıklarda yetişen bitkilerin işlevleri büyük önem kazanmıştır.

Bitkiler insanoğluna, doğrudan doğruya sağladığı gıda, barınma ve beslenme gibi binlerce somut yararlarının dışında, yeşil bitkilerin gerçekleştirdiği mucizevî olay olan fotosentez işlevi sonucu, yaşamın kaynağı olan soluduğumuz oksijeni üretmekte, erozyonun sigortası olmakta ve su düzenini sağlamaktadır.

Öte yandan, son yıllarda öne çıkan büyük kentlerdeki kirliliğe karşı oluşturulan kent içi ormanlar, park, bahçe ve peyzaj alanında kullanılan estetik ve rekreasyon amaçlı bitkiler, büyük soyut yararlar da sağlamaktadır. Buna karşın, yukarıda değinilen olumsuz çevre koşulları, büyük kentlerdeki bitkilerin yetiştirilmelerini ve yaşamını giderek güçleştirmektedir.

Doğa Okulları yönetimi, bitkilerin bu inanılmaz işlevlerinin ve yararlarının uzun süredir farkında olup, okullarda uygulanan klasik eğitim ve öğretim programlarının yanı sıra, doğaya yönelik eğitim ve öğretim programını da uygulamaya koymuştur. Bu bağlamda organik tarım, botanik içerikli dersler ve seminerler de programa eklenmiştir. Bu etkinlikler kapsamında üç ayda bir çıkarılması planlanan şifalı ve tıbbi bitkiler bülteninin yanı sıra , bu sayfada, öğrencilerimize, velilerimize ve tüm ilgilenenlere çevremizde her zaman görebildiğimiz, ancak yeterince yararlanmadığımız doğal ve egzotik floradan, tıp ve eczacılık alanında ilaç olarak da yararlanılan bitkilerin tanıtılması amaçlanmıştır.Bu çalışmada kullanılan bitkiler Doğa Koleji Kampüs’lerinde mevcut bitkilere öncelik verilerek hazırlanmıştır.

Bu bitkilerden, şifa ya da gıda olarak yararlanılırken çok dikkatli olunması gerekmektedir. Çünkü; doğada yetişen çok sayıda bitki ve mantar türünün, az ya da çok oranda zehirli bileşikler içerdiğinden ölümlere yol açtığı bilinmektedir.

Bu bitkiler tanıtılırken, her bir bitki taksonunun familyası, uluslararası adı olan Latincesi, Türkçesi ve İngilizcesi, kısa botanik özellikleri, yararları , kullanım olanakları, içerdiği etken kimyasal maddeler ve doğal yayılış alanlarına ilişkin kısa bilgiler verilmesi amaçlanmaktadır. Bu sayfada 5 adet şifalı, 5 adette tıbbi bitki tanıtımını yapılacaktır.

Hemen vurgulamak isterim ki, bu sayfada sözü edilen tıbbi bitkilerin çok iyi tanınması ve tıbbi bitkilerin asla hiçbir organının doğrudan doğruya kullanılmaması gerekmektedir. Bülten yazarı ve Doğa Okulları yönetiminin bu konuda herhangi bir yükümlülüğü yoktur. Çünkü bu sayfa, sadece bitkilerin tanıtımı ve halkın bilinçlendirilmesine yönelik olup, bir reçete niteliği taşımaz.

Şifalı bitkilerden doğrudan doğruya aşağıda ki 3 yöntemle yararlanılmaktadır:

İnfusion (İnfüzyon) : Bitki parçalarının kaynar su ilavesiyle beş dakika çay gibi demlenmesiyle elde edilen ilaç.
Decoction (Dekoksiyon) : Ufalanmış bitki parçalarının soğuk su ile hafif ateşte yarım saat kaynatılarak elde edilen ilaç.
Tincture (Tentür) :Bitkinin 2-3 hafta süreyle su, eter ya da alkolde tutularak elde edilen ilaç.

KAYNAKLAR
1. Anşin R. ve ark. 1994. Doğu Karadeniz Bölgesinin Önemli Yan Ürün Veren Odunsu ve Otsu Bitkileri, Tübitak Proje No:TOAG – 903, Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi, Trabzon, 157 sayfa.
2. Baytop, T. 1999. Türkiye’de Bitkilerle Tedavi, Geçmişte ve Bugün, Nobel TIP kitabevleri, ISBN 975 420 021 1, İstanbul, 480 sayfa.
3. Chiej, R. 1988. The Macdonald Encyclopedia of Medicinal Plants, Macdonald & Co. Ltd. 66-73, Shoe Lane London EC 4P 4 AB.